W północno-zachodniej części Księstwa Cieszyńskiego uprawa roli jest nieznaczna, za to więcej rozwinięta jest we wschodniej części, a w południowej obejmuje olbrzymie obszary.
Według wykazów spisu*) z r. 1900 było na Śląsku ludności żyjącej z rolnictwa 35'08%, w całej Austrji 52'43%. Odnośne obliczenia dla Księstwa Cieszyńskiego wykazały w r. 1900 3498% ludności rolniczej.
*) „Oesterr. Stat." Tom LXVI. 10 zeszyt.
**) Ósterreichische Statistik LXXXIII Band. 4 Heft.
Z porównania 34*98% ludności rolniczej z ogółem ludności Księstwa wynika, iż w rolnictwie pracowało w 1900 r. 126.186 osób. Kolnicza Galicja liczyła wówczas przeszło 76% ludności żyjącej i pracującej na roli. O gospodarce rolnej krają stanowi obszar gospodarstw rolnych i sposób zagospodarowania tychże. Zamieszczona poniżej tablica przedstawia spis gospodarstw i przedsiębiorstw rolnych, przeprowadzony przez centralną komisję statystyczną w czerwcu 1902 roku**).
Spis przedstawia wielkość i ilość gospodarstw rolnych w Ks. Cieszyńskim.
Ilość i wielkość gospodarstw w Księstwie Cieszyńskim.
|
Z uwzględnieniem wielkości
przestrzeni |
|||||
|
Wielko gospodarstw hektarach |
|||||
|
całej |
rolniczej |
rolno -leśnej |
leśnej |
ogrodniczej |
|
|
do 0-5 |
10-137 |
10.084 |
35 |
10 |
8 |
|
0-5—1 |
4.271 |
4.158 |
111 |
1 |
1 |
|
1—2 |
6.318 |
5.909 |
405 |
4 |
— |
|
2—5 |
7.626 |
6.228 |
1.393 |
5 |
— |
|
5—10 |
3.558 |
2.057 |
1.500 |
1 |
— |
|
10-20 |
2.100 |
844 |
1.255 |
1 |
— |
|
20—50 |
864 |
176 |
688 |
— |
— |
|
50—100 |
63 |
15 |
47 |
1 |
— |
|
wyżej 100 |
130 |
38 |
85 |
7 |
|
Należy zaznaczyć, że poszczególne gospodarstwa nie oznaczają własności gruntowej jednego i tego samego właściciela, lecz każde z osobna uprawiane gospodarstwo rolne. Dlatego też liczba gospodarstw nie jest identyczną z liczbą właścicieli.
O znaczeniu powyższego spisu poucza zestawienie procentowe, w jakim występują poszczególne kategorie w ogólnej liczbie gospodarstw.
Procentowy stosunek ilości gospodarstw.
Wnosząc z procentowego podziału gospodarstw ziemskich, można by powiedzieć, iż w Ks. Cieszyńskim drobne gospodarstwa przeważają. Do drobnych należą mające 0'5—2 hektarów. Dzielą się one na: a) karłowate do 0"5 ha powierzchni, i b) parcelowe od 0'5—2 hektarów. W Ks. Cieszyńskim stanowią one 59,08% - zatem przeważają. Nie można jednak stąd wnosić, iż są to gospodarstwa typowe dla kraju i że Śląsk polski jest krajem, gdzie drobne gospodarstwa stanowią o gospodarce rolnej. Przede wszystkim gospodarstwa do 2 hektarów są ekonomicznie niesamodzielne, tj. nie wystarczają na utrzymanie właściciela i jego rodziny. Właściciele 2-hektarowych obszarów rolnych muszą pobocznym zarobkowaniem uzupełniać środki utrzymania rodziny.
Wielka ilość niesamodzielnych gospodarstw pochodzi na Śląsku także stąd, iż górnicy zakupują drobne parcele rolne, które uprawiają ich rodziny.
Z gospodarstw samodzielnych najliczniejszą jest kategoria 2—5 hektarowych. Stanowi ona na Śląsku Cieszyńskim 21'74% i % należy uważać za typową dla kraju. Ze względu na obszar należą one do kategorii małych gospodarstw. Średnie 5 — 20 hektarowe i większe chłopskie 20 — 100 ha gospodarstwa wynoszą w Ks. Cieszyńskim 18-48%- Właścicielami tych trzech kategorii posiadłości są przeważnie chłopi śląscy, zwani powszechnie na Śląsku nśiedlakamiu.
Nie ulega wątpliwości, iż gospodarka na roli, jaką uprawiają „siedlacy", przewyższa sposobem uprawy roli galicyjską, prowadzoną na posiadłościach o tej samej wielkości przestrzeni. Przeglądając roczniki Tow. Rolniczego dla Ks. Cieszyńskiego, można się przekonać, iż ruch organizacyjny w gospodarce rolnej, uprawianej przez polską ludność, znajduje coraz szerszy zakres działania. Utworzony w r. 1908 polski Związek Kas Raiffeisena, akcja w kierunku założenia „Domu. składowego" dla kupna i sprzedaży produktów rolnych, biura handlowego dla sprzedaży bydła rzeźnego, knrsy rolnicze itd. wskazują, iż gospodarka rolna wyzwala się z prymitywnych powijaków. Większość jednak naszych rolników prowadzi na wskroś rutyniczne rolnictwo.
Kapitał przemysłowy schodzi się w Ks. Cieszyńskim z wielką własnością rolną często w jednej osobie*). A że kapitał na Śląsku jest wyłącznie niemieckim, stąd też takie ukształtowanie społeczne prowadzi do zupełnej przewagi niemieckości w Ks. Cieszyńskim. Dla słabej ekonomicznie ludności polskiej są to warunki bardzo niekorzystne. Obconarodową jest najsilniejsza ekonomicznie klasa społeczna, a jako taka, niepodzielnie w dzisiejszych warunkach politycznych sprawuje rządy w kraju.
Dosadnym wyrazem stosunków śląskich jest Sejm krajowy. Na 30 wybieralnych posłów, 24 jest niemieckich, a oznacza to na 43*3% ludności niemieckiej 80% mandatów poselskich.
Przewaga niemieckiej arystokracji feudalnej i burżuazji żydowsko-niemieckiej prowadzi do systematycznego upośledzenia ludności polskiej na każdym polu. Rosnący kapitał przemysłowy i rolny potrzebuje tanich sił roboczych. Im lud bardziej kulturalnie upośledzony, tym mniej oporny, im ciemniejszy robotnik, tym taniej sprzedaje swą siłę roboczą.
Przewaga niemieckiej arystokracji feudalnej i burżuazji żydowsko-niemieckiej prowadzi do systematycznego upośledzenia ludności polskiej na każdym polu. Rosnący kapitał przemysłowy i rolny potrzebuje tanich sił roboczych. Im lud bardziej kulturalnie upośledzony, tym mniej oporny, im ciemniejszy robotnik, tym taniej sprzedaje swą siłę roboczą.
Taniość siły roboczej i nieoporność w ludzie polskim wychowywał przez dziesiątki lat rząd krajowy, szkoły, urzędy, życie polityczne, wielki kapitał. Po dziś dzień żyje ludność polska w Ks. Cieszyńskim w warunkach ekonomicznych najgorszych; nędza ludności górskiej i smutne nad wyraz warunki życiowe proletariatu górniczego są najwymowniejszym tego dowodem. W ślad za wyzyskiem ekonomicznym idzie ucisk polityczny, grabież praw i masowe wynaradawianie polskiej ludności.
Ludność polska słaba ekonomicznie nie zdoła osłabić niemieckich feudałów i przemysłowców i wyzwolić się z pod ich wpływów politycznych w kraju. Zaprowadzenie powszechnego i równego prawa głosowania do sejmu może zapewnić polskiej ludności wydatniejszy wpływ i udział w rządach, a tym samym stworzyć dla niej korzystniejsze warunki rozwoju.
Wśród feudałów i wielkich kapitalistów niemieckich na Śląsku Cieszyńskim wysuwają się na plan pierwszy dwaj: arcyksiążę Fryderyk i hr. Henryk Larisch-Monnich. Obok nich istnieje cały szereg wpływowych i potężnych wielkich właścicieli. W rękach pierwszych dwóch magnatów skupia się dziś połowa blisko obszaru Śląska Cieszyńskiego.
*] Die Kammer Teschen Domane Erzherzogs Friedrich Herzog von Teschen, 1898.
Według danych z r. 1898*) dobra arcyksiążęce rozciągały się na % Śląska w 134 katastralnych gminach. Obszar cały wynosił około 643 km2, tj. 64.332 ha czyli 11V6 mil kw. Obszar posiadłości arcyksiążęcych wynosi zatem 28% powierzchni Śląska cieszyńskiego, którego przestrzeń równa się 2.273 km2 (39V2 mil kw.).
Jest to olbrzymia posiadłość, złożona z szeregu folwarków i wielkich gospodarstw, porozrzucanych po całym Śląsku, z wielkich przestrzeni lasów, licznych fabryk, realności po miastach, a do niedawna kopalni i hut.
Na czele tak skomplikowanego państwa gospodarczego stoi centralna dyrekcja, t. z w. Kameral-Direction, dyrekcja kameralna dóbr arcyksiążęcych, lub, krócej mówiąc, komora arcyksiążęca. Lud nazywa ją krótko komora. Siedzibą komory jest zamek piastowski w Cieszynie. Tutaj skupia się administracja olbrzymich posiadłości, tu zarazem schodzą się nici germanizacyjnej polityki, ogarniającej ziemię śląską.
W skład dóbr arcyksiążęcych wchodzą następujące działy gospodarstw:
rola łąki
pastwiska ogrody lasy . nieużytki
10.953 ha 1.168 „ 2.179 „
115 ,. 49.200 „
553 „
parcele budowlane ... 164
„Na rolnictwo obraca się 11.159 ha, na leśnictwo 52.095 ha. Do niedawna należały do komory bogate kopalnie i huty, które obecnie są własnością austr. Tow. górniczo-hutniczego. Największą ilość akcji zatrzymał jednak w swych rękach arcyksiążę. Aby uzupełnić obraz posiadłości arcyksiążęcych, należy dodać, iż własnością komory jest browar cieszyński o 66.000 hl. rocznej produkcji, fabryka oleju i rafineria spirytusu w Mostach, fabryka likierów w Cieszynie o produkcji 8.600 hl., fabryka cukru w Chybiu itd.
Drugim z rzędu magnatem śląskim jest nr. Larisch-Món-nich, marszałek Sejmu krajowego, właściciel 11.673 ha ziemi i bogatych kopalń w Karwinie. Posiadłości ziemskie hr. Larischa*) są dzisiaj większe, z każdym rokiem skupuje nowe kompleksy folwarków i gospodarstw. Posiadłości Larischowskie znajdują się w gminach: Karwina, Stonawa, Olbrachcice, Cierlicko, są to dobra fideikomisowe, dalej należą allodja Stanisławo wice, Szonów z Barto wicami, Górnemi Datyniami i Węcłowicami, dobra Dolne i Górne Marklowice, Piotrowice, Piersna, Zawada, Górna Sucha, Bogumin, Dolne i Górne Zebrzydowice, Niemiecka Lutynja, Frysztat, Darków, Łąki, Górne i Dolne Kaczyce.
W skład dóbr hr. Larischa wchodzą następujące działy gospodarstw:
Stosunek zarządów dóbr Larischowskich do polskiej ludności nie jest lepszym od stosunku komory. Bóżnica pewna leży w tym, że między urzędnikami w posiadłościach hr. Larischa jest trochę Czechów, którzy równie zaborczo, jak i niemieccy urzędnicy komory odnoszą się do naszego ludu.
*) Cyfry co do jego posiadłości pochodzą z „Neuster Schema-tismus der Herrschaften, Giiter und Zuckerfabriken in Mdhren und Schlesien". IX Ausgabe. Briinn 1899.
Obok dwóch potężnych właścicieli spotykamy nazwiska innych niemieckich magnatów ziemskich na Śląsku. Ks. bielski Józef Marga Sulkowski (3.358 ha), hr. Wilczek (2.296 ha) właściciel kopalń węgla w Polskiej Ostrawie, Genois d' Ane-ancourt (1.476 ha), hr. Starhemberg (1.203 ha), hr. Gabryela Thun-Hohenstein (1.253 ha), Wenzel Hainisch (1.171 ha) Gwido Grohman (705), Strzygowski (1.287), br. Bees Chrostin, Folwarczny, br.Gutmann, Speens Booden, Goch.
Drugim z rzędu magnatem śląskim jest nr. Larisch-Món-nich, marszałek Sejmu krajowego, właściciel 11.673 ha ziemi i bogatych kopalń w Karwinie. Posiadłości ziemskie hr. Larischa*) są dzisiaj większe, z każdym rokiem skupuje nowe kompleksy folwarków i gospodarstw. Posiadłości Larischowskie znajdują się w gminach: Karwina, Stonawa, Olbrachcice, Cierlicko, są to dobra fideikomisowe, dalej należą allodja Stanisławo wice, Szonów z Barto wicami, Górnemi Datyniami i Węcłowicami, dobra Dolne i Górne Marklowice, Piotrowice, Piersna, Zawada, Górna Sucha, Bogumin, Dolne i Górne Zebrzydowice, Niemiecka Lutynja, Frysztat, Darków, Łąki, Górne i Dolne Kaczyce.
W skład dóbr hr. Larischa wchodzą następujące działy gospodarstw:
|
rola..................................... |
. 6.260-01 |
ha |
|
łąki..................................... |
420-31 |
n |
|
ogrody ............................... |
87-51 |
|
|
331-59 |
||
|
lasy.................................... |
. 3.367-32 |
|
|
1-60 |
||
|
134-80 |
» |
|
|
parcele budowlane .
. |
70-86 |
Stosunek zarządów dóbr Larischowskich do polskiej ludności nie jest lepszym od stosunku komory. Bóżnica pewna leży w tym, że między urzędnikami w posiadłościach hr. Larischa jest trochę Czechów, którzy równie zaborczo, jak i niemieccy urzędnicy komory odnoszą się do naszego ludu.
*) Cyfry co do jego posiadłości pochodzą z „Neuster Schema-tismus der Herrschaften, Giiter und Zuckerfabriken in Mdhren und Schlesien". IX Ausgabe. Briinn 1899.
Obok dwóch potężnych właścicieli spotykamy nazwiska innych niemieckich magnatów ziemskich na Śląsku. Ks. bielski Józef Marga Sulkowski (3.358 ha), hr. Wilczek (2.296 ha) właściciel kopalń węgla w Polskiej Ostrawie, Genois d' Ane-ancourt (1.476 ha), hr. Starhemberg (1.203 ha), hr. Gabryela Thun-Hohenstein (1.253 ha), Wenzel Hainisch (1.171 ha) Gwido Grohman (705), Strzygowski (1.287), br. Bees Chrostin, Folwarczny, br.Gutmann, Speens Booden, Goch.
Wielkiej własności ziemskiej poskiej niema prawie zupełnie. Wprawdzie spotykamy wśród właścicieli rolnych nazwiska polskie, jak Strzygowski, Sułkowski, noszący je są jednak Niemcami. Magnatów o polskich
