Charakterystyka Gminy Brzeszcze

podrozdział pracy magisterskiej

Miasto i Gmina Brzeszcze jest jedną z kilku jednostek samorządu terytorialnego, wchodzących w skład powiatu oświęcimskiego w województwie małopolskim. Oprócz miasta Brzeszcze, gminę stanowi pięć sołectw: Jawiszowice, Przecieszyn, Skidzin, Wilczkowice i Zasole. Gmina ta położona jest między rzekami Wisłą a Sołą, na terenie Kotliny Oświęcimskiej.

Etymologia nazwy miasta wywodzi się od wiązu górskiego, zwanego brzostem, rosnącego niegdyś nad brzegiem Wisły. Powierzchnia gminy wynosi 46,1 km², a zamieszkuje ją około 22,2 tys. mieszkańców.

Zarys historii Brzeszcz[1]

            Brzeszcze i okoliczne wsie założono w okresie Średniowiecza na prawie niemieckim. Najstarszą wsią na terenie obecnego miasta i gminy są Jawiszowice, wzmiankowane w spisach świętopietrza w 1326 r. Pozostałe wsie poświadczone zostały dopiero w XV w. Brzeszcze pojawiły się po raz pierwszy w dokumentach w 1443 r. jako własność książęca, z kolei Przecieszyn w 1445 r., Skidziń w 1454 r., a Wilczkowice w 1457 r. Trzy ostatnie wsie w XV w., jak i później, były w rękach szlacheckich. Wszystkie zaś – od chwili pojawienia się w źródłach – dzieliły losy Księstwa Oświęcimskiego, które powstało w latach 1315-1317, w wyniku podziałów dynastycznych w opolskiej, a od 1281 r. cieszyńskiej, linii Piastów śląskich.

Już od roku 1457, kiedy to Księstwo stało się własnością króla polskiego, także i Brzeszcze przeszły na jego własność, stając się królewszczyzną. Była ona wydzierżawiana licznym przedstawicielom najznamienitszych rodów rycerskich, a także co bardziej wpływowym osobom na dworze króla.

Od samego początku ludność Brzeszcz i wsi położonych w sąsiedztwie żyła przede wszystkim z rolnictwa. Dopiero założenie stawów, o których wiadomości pochodzą z roku 1473 r., zmieniło charakter zajęć mieszkańców Brzeszcz aż do końca XIX w. Rozbudowę gospodarki stawowej na przełomie XV i XVI w. zawdzięczać należy przede wszystkim zainteresowaniom dworu królewskiego, pragnącego pomnożenia dochodów, jak również osobistemu zaangażowaniu miejscowych dzierżawców, którzy chcieli zwiększenia wpływów z wsi przez nich dzierżawionych.

Poza hodowlą ryb i rolnictwem, ludność Brzeszcz od XVI w. żyła także z hodowli bydła i owiec.

            W wyniku pierwszego rozbioru Polski w 1772 r. terytorium byłego Księstwa Oświęcimskiego, a wraz z nim również Brzeszcze, przeszło pod panowanie austriackie. Dobra królewskie zajął rząd austriacki, który w 1778 r. sprzedał Brzeszcze Fryderykowi Duninowi herbu Łabędź i jego żonie Zofii z Małachowskich, która odziedziczyła je po śmierci męża. W 1794 r. po śmierci Zofii Duninowej przejął Brzeszcze Włoch, Kamil Dominik Gherii – nadworny lekarz ostatniego króla polskiego Stanisława Augusta Poniatowskiego. Po śmierci Gheriego w  1814 r. wieś przeszła na własność jego wychowanicy, Wiktorii Klose – córki Fryderyka Klose, ówczesnego właściciela Przecieszyna, Skidzinia i Wilczkowic.

W 1822 r. Wiktoria Mieroszewska wymieniła Brzeszcze, Skidzin, Przecieszyn i Wilczkowice za klucz chrzanowski z arcyksięciem Karolem Ludwikiem Habsburgiem. W posiadaniu dynastii Habsburgów pozostawały wymienione miejscowości do roku 1924, kiedy to Karol Stefan Habsburg podarował swój majątek Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, która dysponowała Brzeszczami do grudnia 1945 r. Wówczas to jej majątek upaństwowiono, grunty orne uległy parcelacji między bezrolnych i małorolnych chłopów, a stawy przejęło nowo utworzone Państwowe Gospodarstwo Rybackie.

            W okresie zaborów założono w Brzeszczach w 1857 r. jednoklasową szkołę; w latach 1874-1876 wybudowany obecny kościół parafialny pod wezwaniem św. Urbana, a w 1904 r. erygowano samodzielną parafię, kończąc tym samym sięgającą połowy XV w. przynależność Brzeszcz do parafii oświęcimskiej. W drugiej połowie XIX w. miejscowość uzyskała połączenia komunikacyjne z okolicą: w 1856 r. kolejowe z Czechowicami-Dziedzicami i Oświęcimiem, a w latach 1875-1879 drogowe z Pszczyną. Jednak dopiero odkrycie złóż węgla kamiennego na terenie Brzeszcz w końcu XIX w. zmieniło w następnym okresie dotychczasowy charakter miejscowości. W roku 1903 przystąpiono do budowy kopalni. W związku z nią powstały do 1918 r. dwa robotnicze osiedla, istniejące zresztą do dziś: Stara i Nowa Kolonia, a w okresie międzywojennym zbudowano następne, przeznaczone dla urzędników górniczych: tzw. Kolonię Urzędniczą.

Odzyskanie niepodległości w  1918 r. i okres międzywojenny spowodowały dalszy rozwój kopalni i osady. Zbudowano nowe szyby kopalniane w Jawiszowicach i połączono je bocznicą kolejową z macierzystą kopalnią. Kopalnia „Brzeszcze” była do 1939 r. jedyną państwową kopalnią w okresie istnienia II Rzeczpospolitej.

Na terenie miejscowości istniało wówczas kilkanaście organizacji społecznych i politycznych, towarzystw, klubów i bibliotek.

            Wrzesień 1939 r. rozpoczął trwający blisko sześć lat ponury okres okupacji. Miejscowość od początku października 1939 r. znajdowała się w granicach III Rzeszy. Ludność Brzeszcz i   okolic niosła ofiarna pomoc więźniom obozów koncentracyjnych. Za zasługi położone w walce z hitlerowskim okupantem, za ofiarność i męstwo w niesieniu pomocy więźniom, miasto Brzeszcze w 1967 r. zostało udekorowane Orderem Krzyża Grunwaldu III klasy. Wyzwolenie Brzeszcz przez wojska radzieckie 27 stycznia 1945 r. zakończyło okres okupacji.

Po roku 1945 nastąpił dynamiczny rozwój miejscowości, szczególnie w latach 60 i 70-tych. Zbudowano nowe osiedla, szkoły, przedszkola. Wzrosła liczba mieszkańców, rozbudowie uległa kopalnia.

7 lipca 1962 r. Brzeszcze otrzymały prawa miejskie. Dopiero jednak w 1980 r. miasto otrzymało herb uchwałą Rady Narodowej Miasta i Gminy Brzeszcze, a dwa lata później ustalony został obecny kształt administracyjny miasta i gminy.

Od 1 stycznia 1999 r. miasto i gmina Brzeszcze wchodzi w skład powiatu oświęcimskiego w województwie małopolskim.

Położenie geograficzne

Gmina Brzeszcze leży w południowej Polsce, w widłach rzek Wisły i Soły, na terenie północnego Podkarpacia w makroregionie Kotlina Oświęcimska i w mezoregionie – Dolina Wisły. Kotlina ta stanowi komunikacyjne przejście pomiędzy wzniesieniami Pogórza Karpackiego i południową krawędzią Wyżyny Śląskiej.

Brzeszcze są najbardziej wysuniętą na zachód gminą powiatu oświęcimskiego i województwa małopolskiego. Graniczą z gminami Oświęcim i Kęty, należącymi do województwa małopolskiego oraz z gminą Wilamowice i Miedźna, wchodzącymi w skład województwa śląskiego.

Gospodarka

W Gminie Brzeszcze zarejestrowanych jest ponad 1100 podmiotów gospodarczych. Przeważają podmioty gospodarcze prowadzące działalność w sferze: produkcyjnej, wydobywczej, handlowej, budowlanej, usługowej i rolniczej. Największym zakładem jest Kopalnia Węgla Kamiennego „Brzeszcze”. Zarejestrowano 3 zakłady mięsne. Działalność wytwórczą prowadzą 4 piekarnie. Bazę gastronomiczną tworzą bary, restauracje, kawiarnie i 2 stołówki przyzakładowe, z których mogą korzystać mieszkańcy gminy oraz mieszkańcy z okolicznych miejscowości. Na terenie gminy działają 2 stacje kontroli pojazdów, 4 stacje paliw i 2 myjnie samochodowe.

Kultura

Gmina Brzeszcze leży na pograniczu dwóch regionów kulturowych – Śląska i Małopolski. Wzajemne przenikanie dwóch pierwiastków kulturowych z tych regionów miało wpływ na wykształcenie rodzimego folkloru i kultury, w której odnaleźć można elementy śląskie i krakowskie. W przeszłości miało to odzwierciedlenie w architekturze, strojach, zwyczajach i obrzędach oraz gwarze brzeszczańskiej. Współczesne Brzeszcze to gmina rozwijająca się, budująca swą tożsamość na podwalinach tradycji oraz elementach napływowych. Na terenie gminy Brzeszcze organizowaniem i prowadzeniem działalności kulturalnej zajmuje się Ośrodek Kultury, w skład którego wchodzą: Dom Kultury. Kino „Wisła”, biblioteka, domy ludowe, kluby i świetlice. Ośrodek Kultury poza podstawową działalnością zajmuje się organizacją imprez masowych, imprez kulturalnych na zlecenie oraz działalnością usługową w zakresie reklamy, turystyki i rekreacji. Ośrodek jest także wydawcą gazety lokalnej „Odgłosy Brzeszcz” i „Informatora Kulturalnego”.

Zabytki na terenie Miasta i Gminy Brzeszcze:

•  drewniany kościół z 1692 r. p. w. św. Marcina,
• drewniane stodoły konstrukcji sumikowo-łątkowej,
• drewniane domy z przełomu XIX i XX w. konstrukcji zrębowej i przysłupowej,
• murowany kościół z lat 1874-1876 w stylu neobarokowym p. w. św. Urbana[2].

---

[1] brzeszcze.pl

[2] Powiat Oświęcimski Informator 2003-2004, Wydawnictwo „Krajobrazy”, Kraków 2003, str. 63-65

SAPARD

Specjalny Przedakcesyjny Program na Rzecz Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich SAPARD (Special Accession Programme for Agriculture and Rural Development) Program ten powstał jako instrument pomocy dla dziesięciu krajów starających się o członkostwo w Unii Europejskiej. W założeniu miał służyć procesom przekształceń strukturalnych na wsi w krajach kandydujących. Realizacja programu miała również przygotować instytucje i beneficjentów w tych krajach do korzystania z instrumentów Wspólnej Polityki Rolnej po przystąpieniu do Unii Europejskiej. Podstawę prawną dla programu stanowiły akty prawne UE: Rozporządzenie Rady (WE) nr 1268/99 z dnia 21 czerwca 1999 r. oraz Rozporządzenie KE (WE) nr 2222/2000 z dnia 7 czerwca 2000 r.^[1]

Program SAPARD został uruchomiony na początku lipca 2002 r. i objął następujące działania:

-      Działanie 1. Poprawa przetwórstwa i marketingu artykułów rolnych i rybnych

-      Działanie 2. Inwestycje w gospodarstwach rolnych

-      Działanie 3. Rozwój i poprawa infrastruktury obszarów wiejskich

-      Działanie 4. Różnicowanie działalności gospodarczej na obszarach wiejskich

-      Działanie 6. Szkolenia zawodowe

-      Działanie 7. Pomoc techniczna

Polska jest liderem wśród 10 krajów objętych programem SAPARD. Unijna pomoc dla Polski w ramach tego programu w latach 2000-2006 wyniesie 168.683 mln euro rocznie^[2], które mają zostać przeznaczone w postaci dotacji, a więc pomocy bezzwrotnej przede wszystkim na:

-      poprawę konkurencyjności polskiego rolnictwa i przetwórstwa rolnego-spożywczego, zarówno na rynku krajowym i na rynku międzynarodowym,

-      dostosowanie sektora rolno-spożywczego do wymogów Jednolitego Rynku w zakresie wymagań sanitarnych, higienicznych oraz jakościowych,

-      wsparcie wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich poprzez rozwój infrastruktury technicznej oraz tworzenie warunków do podejmowania pozarolniczej działalności gospodarczej na wsi.

Ustalono, że na poprawę przetwórstwa i marketingu produktów rolnych i rybnych przeznaczy się 38% ogólnej puli środków przeznaczonych Polsce przez UE na realizację programu SAPARD, na inwestycje w gospodarstwach rolnych 18%, na rozwój i poprawę infrastruktury 28%, a 12% środków zostanie wykorzystana na utworzenie miejsc pracy na wsi poza rolnictwem, np. w sektorze usług lub agroturystyce.^[3] Wkład ze strony Unii Europejskiej może wynieść nie więcej niż 75% ogółu sumy środków publicznych, stanowiących źródło tych dotacji, podczas gdy pozostałe 25% to wkład strony polskiej. Na ogół pomoc nie

przekracza 50%, w jednym przypadku tylko może być do 75%, gdy tereny są terenami proradzieckimi lub bardzo biedne.

O uzyskanie dotacji mogą ubiegać się:

-      zakłady przetwórcze, prywatne firmy na inwestycje w przetwórstwie rolni-spożywczym,

-      rolnicy indywidualni na modernizacj ę gospodarstw rolnych,

-      grupy producentów,

-      jednostki samorządu terytorialnego na inwestycje poprawiające infrastrukturę wiejską,

-      wyspecjalizowane instytucje szkoleniowe, w tym szkoły rolnicze,

-      szkoły wyższe i jednostki badawczo-rozwojowe.

Wszyscy oni muszą sfinansować podejmowane przez siebie przedsięwzięcie objęte programem SAPARD całkowicie ze środków prywatnych. Dopiero po zrealizowaniu przedsięwzięcia i dokonaniu jego formalnego odbioru, inwestor może uzyskać dotację ze środków funduszu, stanowiącego refundację części poniesionych przez niego kosztów, kosztów kwalifikowanych. Źródłem pozyskiwania środków na inwestycje, obok środków własnych inwestorów, są przede wszystkim kredyty bankowe uzyskane w bankach prowadzących obsługę programu SAPARD.

Tabela 12. Liczba złożonych wniosków o pomoc finansową SAPARD. Województwa Działania Poprawa przetwórstwa i market. art. rolnych i rybnych Inwestycje w gosp. rolnych Rozwój i poprawa infrastruktury obszarów wiejskich Różnicowanie działalności gosp. na obszarach wiejskich Suma Dolnośląskie 77 389 324 463 1253 Kujawsko-Pomorskie 110 1234 376 328 2048 Lubelskie 110 1678 465 475 2718 Lubuskie 66 186 182 235 669 Łódzkie 141 1077 400 440 2058 Małopolskie 116 1028 557 785 2486 Mazowieckie 216 3718 650 554 5138 Opolskie 44 276 143 191 654 Podkarpackie 65 272 518 676 1531 Podlaskie 83 499 366 520 1468 Pomorskie 132 765 337 513 1747 Śląskie 132 276 384 473 1265

Województwa	Poprawa przetwórstwa i market. art. rolnych i rybnych	Inwestycje w gosp. wach rolnych	Rozwój i poprawa infrastruktury obszarów wiejskich	Różnicowanie działalności gosp. na obszarach wiejskich	Suma
Świętokrzyskie	45	1495	360	350	2250
Warmińsko- Mazurskie	101	433	260	485	1279
Wielkopolskie	278	1997	699	727	3701
Zachodniopomorskie	72	263	209	289	833
Razem kraj	1778	15586	6230	7504	31098

Źródło: ARiMR.

Ze złożonych w Polsce ponad 31 tys. wniosków najwięcej wniosków zostało złożonych w województwach mazowieckim, wielkopolskim, lubelskim i małopolskim a najmniej w opolskim, lubuskim i zachodniopomorskim( tab.12).^[4] Łącznie zarejestrowano 27761 wniosków w tym:

-      Działanie 1 obejmuje 1516 wniosków

-      Działanie 2 obejmuje 14 551 wniosków

-      Działanie 3 obejmuje 15 926 wniosków

-      Działanie 4 obejmuje 5768 wniosków.

Zawieranie umów z beneficjentami zakończyło się 15 sierpnia 2004 roku. ARiMR podpisała 24431 umów na łączną kwotę 4779 mln złotych w tym:

-      Działanie 1 obejmuje 1342 umów na kwotę 1681 mln

-      Działanie 2 obejmuje 13742 umów na kwotę 637,4 mln

-      Działanie 3 obejmuje 4493 umów na kwotę 2024 mln

-      Działanie 4 obejmuje 4854 umów na kwotę 437,1 mln.

Do końca 2005 roku zostało wykorzystane ponad 3956 mln co stanowi 82,49% wykorzystania limitów środków. Obecnie Polska jako jedyna z krajów UE wykorzystała ponad 100% pomocy, jaką uzyskała w ramach programu SAPARD.^[5]

---

^[1]   SAPARD: minrol.gov.pl.

^[2]   Biuletyn Informacyjny-Wspólnoty Europejskie nr 4 (139) 2003.

^[3]D. Czykier- Wierzba, Wsparcie obszarów Wiejskich w Polsce ze środków programu SAPARD, Biuletyn informacyjny- Wspólnoty Europejskie nr 4 (139) 2003.

^[4]   ARiMR, minrol.gov.pl

^[5]   Biuletyn Informacyjny-Wspólnoty Europejskie nr 4 (139) 2003.